Tussen vertrouwen en risico, hoe veilig is onze medische zorg?

Schadeclaims als gevolg van medische fouten in Duitsland

Aantal gemelde behandelingsfouten en schadeclaims  

• Volgens het „Verslag van de deskundigencommissies en bemiddelingsinstanties“ van de Duitse Federale Artsenkamer werden er in 2022 in totaal ongeveer 10.200 verzoeken om beoordeling van vermoedelijke behandelingsfouten ingediend.
• In ongeveer 3.800 gevallen werd een behandelingsfout bevestigd. Dat komt neer op ongeveer 37% van de onderzochte gevallen. In ongeveer 2.100 gevallen leidde de fout tot gezondheidsschade, waardoor de arts of het ziekenhuis aansprakelijk werd gesteld.

Meest voorkomende foutgebieden

Hoogte van de schadevergoedingen

• Gemiddeld betalen artsen en ziekenhuizen in bevestigde gevallen van medische fouten ongeveer 50.000 tot 100.000 euro aan schadevergoeding. Dit bedrag kan echter aanzienlijk variëren, afhankelijk van de ernst van de schade.
• In ernstige gevallen die leiden tot blijvende schade, invaliditeit of overlijden, kunnen de schadevergoedingen oplopen tot enkele honderdduizenden tot meer dan een miljoen euro.
• Volgens gegevens van de Algemene Vereniging van de Duitse Verzekeringssector (GDV) bedroegen de in totaal uitgekeerde vergoedingen voor medische fouten in het jaar 2022 ongeveer 400 miljoen euro. Dit bedrag bestaat uit schadevergoedingen, smartengeld en pensioenuitkeringen.

Schadeclaims

• Artsen en klinieken zijn doorgaans aansprakelijkheidsverzekerd, zodat schadeclaims vaak door verzekeringen worden gedekt. Het gemiddelde aantal verzekeringsclaims in verband met medische fouten ligt tussen de 15.000 en 20.000 gevallen per jaar.
• Bijzonder kostbaar zijn de gevallen waarin levenslange vervolgkosten moeten worden gedragen, bijvoorbeeld bij verkeerde behandelingen die tot blijvende invaliditeit leiden.

Ontwikkeling van de schadeclaims in de afgelopen jaren

• De afgelopen jaren is het aantal gemelde behandelingsfouten relatief stabiel gebleven, maar de gemiddelde schadevergoedingsbedragen zijn gestegen. Dit komt doordat met name ernstige fouten beter worden geregistreerd en de schadeclaims daardoor hoger uitvallen.

Welke nieuwe inzichten en ontwikkelingen zijn er op het gebied van patiëntveiligheid?

De afgelopen jaren heeft het thema patiëntveiligheid zich door diverse onderzoeken, studies en projecten voortdurend verder ontwikkeld. Hier volgen enkele van de nieuwste inzichten en ontwikkelingen op het gebied van patiëntveiligheid:

Het belang van de digitale transformatie

• De digitale transformatie van de gezondheidszorg speelt een steeds grotere rol bij het verbeteren van de patiëntveiligheid. Elektronische patiëntendossiers (ePD), telegeneeskunde en digitale foutmeldingssystemen maken efficiëntere documentatie, communicatie en foutpreventie mogelijk.
• Uit studies blijkt dat de invoering van elektronische medicatieplannen het risico op medicatiefouten met wel 60% kan verminderen, doordat interacties beter worden herkend en doseringsfouten worden voorkomen.

Verbetering van de communicatie en de samenwerking

• Een van de meest voorkomende oorzaken van behandelingsfouten zijn communicatieproblemen tussen medisch personeel. Nieuwe studies benadrukken het belang van gestandaardiseerde overdrachtsprotocollen en regelmatige communicatietrainingen om misverstanden en informatieverlies te voorkomen.
• „SBAR“ (Situation, Background, Assessment, Recommendation) is een communicatiemodel dat inmiddels in veel instellingen wordt toegepast om informatie duidelijk en gestructureerd door te geven.

Patiëntenbetrokkenheid en veiligheidscultuur

• Er is steeds meer bewijs dat het betrekken van patiënten bij het behandelingsproces de veiligheid verhoogt. Patiënten die actief vragen stellen en deelnemen aan besluitvormingsprocessen, dragen bij aan het opsporen en voorkomen van fouten.
• Zorginstellingen die een open foutcultuur koesteren, waarin fouten en bijna-fouten zonder angst voor sancties kunnen worden gemeld, hebben aanzienlijk lagere foutpercentages. Deze bevinding heeft ertoe geleid dat steeds meer instellingen een „CIRS“ (Critical Incident Reporting System) invoeren.

Kunstmatige intelligentie (AI) en data-analyse

• Kunstmatige intelligentie (AI) wordt steeds vaker ingezet om risico’s in een vroeg stadium te herkennen. AI-gestuurde systemen kunnen bijvoorbeeld in realtime de vitale functies van patiënten monitoren en vroegtijdig wijzen op afwijkingen, wat het personeel ondersteunt bij de besluitvorming.
• AI-analyses maken het mogelijk om grote hoeveelheden patiëntgegevens te evalueren en zo potentiële risicofactoren voor behandelingsfouten te identificeren.

Ziekenhuisinfecties

• Uit recent onderzoek blijkt dat infecties die in ziekenhuizen optreden (nosocomiale infecties) nog steeds een aanzienlijk veiligheidsprobleem vormen. Nieuwe strategieën, zoals het intensiever gebruik van handdesinfectie, de invoering van strenge hygiëneprotocollen en de toepassing van UV-desinfectietechnologieën, hebben echter geleid tot een meetbare afname van deze infecties. Persoonlijke beschermingsmiddelen en desinfectiemiddelen voor het personeel in zorginstellingen vormen belangrijke hulpmiddelen om mogelijke nosocomiale infecties te voorkomen.

Voor welke instellingen gelden deze bevindingen?

De bovengenoemde bevindingen ter verbetering van de patiëntveiligheid gelden voor een groot aantal zorginstellingen:

Ziekenhuizen: Ziekenhuizen zijn bijzonder kwetsbaar voor risico’s op het gebied van patiëntveiligheid, aangezien hier complexe medische ingrepen worden uitgevoerd en veel verschillende afdelingen met elkaar samenwerken. Het gebruik van checklists, digitale documentatiesystemen en foutmeldingssystemen is hier van bijzonder groot belang.

Huisartsenpraktijken en poliklinieken: Ook in poliklinieken bestaan er risico’s op behandelingsfouten. Hier spelen een nauwkeurige documentatie van de patiëntgeschiedenis, de communicatie tussen verschillende artsen en het veilig voorschrijven van medicijnen een grote rol. Ook in deze sector worden foutmeldingssystemen in toenemende mate ingevoerd.

Zorginstellingen: In verpleeghuizen en begeleid wonen zijn medicatiefouten en valpartijen veelvoorkomende veiligheidsproblemen. Digitale medicatieschema’s, opleidingen voor het zorgpersoneel en maatregelen ter voorkoming van valpartijen dragen bij aan de verbetering van de veiligheid.

Revalidatiecentra: In revalidatiecentra, waar patiënten vaak langdurig worden verzorgd, zijn nauwkeurige documentatie en een voortdurende monitoring van het revalidatieproces van cruciaal belang voor de patiëntveiligheid.

Apotheken: Ook apotheken dragen bij aan de patiëntveiligheid door interacties tussen geneesmiddelen te controleren en patiënten te adviseren over de juiste inname. Digitale systemen helpen daarbij om fouten bij het verstrekken van geneesmiddelen te voorkomen.

Telegeneeskundige diensten: Door het toenemende gebruik van telegeneeskunde moeten ook hier normen voor de patiëntveiligheid worden nageleefd. De vertrouwelijkheid van patiëntgegevens, nauwkeurige diagnoses op basis van digitale gegevens en een duidelijke communicatie met de patiënten zijn van cruciaal belang.

Welke maatregelen worden momenteel genomen?

Foutmeldingssystemen nader toegelicht

Foutmeldingssystemen zijn essentiële instrumenten voor het registreren en analyseren van behandelingsfouten en bijna-fouten. Deze systemen zijn bedoeld om medisch personeel aan te moedigen fouten of bijna-fouten (situaties die bijna tot schade zouden hebben geleid) anoniem te melden, zonder bang te hoeven zijn voor sancties of negatieve gevolgen. Het doel is om van deze incidenten te leren en systematische verbeteringen door te voeren.

• Voorbeelden van foutmeldingssystemen:
  • CIRS (Critical Incident Reporting System): Een van de bekendste foutmeldingssystemen in Duitsland is het „CIRS – Critical Incident Reporting System“. Het wordt in veel ziekenhuizen gebruikt en stelt het personeel in staat kritieke incidenten te melden, die vervolgens anoniem worden geëvalueerd. De verkregen inzichten worden gebruikt om veiligheidslacunes te identificeren en preventieve maatregelen te ontwikkelen.
  • PaSIS (Informatiesysteem voor patiëntveiligheid): Dit systeem is een landelijk aanbod waarvan zowel ambulante als intramurale zorginstellingen gebruik kunnen maken. Het maakt een sectoroverschrijdende melding van bijna-fouten en kritieke incidenten mogelijk, zodat ook intersectorale leerprocessen kunnen ontstaan.

Opleidingen op het gebied van patiëntveiligheid 

Regelmatige opleidingen vormen een belangrijke bouwsteen om het bewustzijn en de deskundigheid van het medisch personeel op het gebied van patiëntveiligheid te vergroten. Deze opleidingen dragen bij aan het veranderen van de foutcultuur, het vroegtijdig herkennen van risico’s en het nemen van passende maatregelen.

• Inhoud van de opleidingen:
  • Simulatietrainingen: met behulp van realistische simulaties worden typische risicosituaties nagespeeld. Het medisch personeel leert in een veilige omgeving om te gaan met potentieel gevaarlijke situaties, zoals noodsituaties of het gebruik van nieuwe technologieën.
  • Communicatietrainingen: Communicatiefouten behoren tot de meest voorkomende oorzaken van behandelingsfouten. Communicatietrainingen helpen het medisch personeel om informatie duidelijk en nauwkeurig door te geven, met name bij de overdracht van patiënten van de ene afdeling naar de andere.
  • Veiligheidsbewustzijn en foutencultuur: Tijdens trainingen wordt benadrukt hoe belangrijk het is om fouten te melden en ervan te leren, in plaats van ze te verdoezelen.

Checklists en gestandaardiseerde werkprocessen

Checklists en gestandaardiseerde werkprocessen zijn effectieve instrumenten om menselijke fouten te verminderen. Ze zorgen ervoor dat alle noodzakelijke stappen in een behandelingsproces worden gevolgd en minimaliseren het risico dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien.

• Voorbeelden van checklists:
  • WHO-veiligheidschecklist voor operaties: Deze checklist bestaat uit verschillende onderdelen die vóór, tijdens en na een operatie moeten worden afgewerkt. Hiertoe behoren bijvoorbeeld het controleren van de identiteit van de patiënt, de operatielocatie en de beschikbaarheid van instrumenten.
  • Medicatielijsten: Deze lijsten helpen bij het controleren van de juiste dosering, het tijdstip en de wijze van toediening van medicatie, evenals mogelijke interacties.
• Gestandaardiseerde werkprocessen: Dit zijn vastgelegde processen die door alle medewerkers moeten worden nageleefd. Voorbeelden hiervan zijn protocollen voor het omgaan met risicovolle medicijnen of vastgelegde procedures voor de identificatie van patiënten.

Moderne technologieën zoals het elektronisch patiëntendossier (eGA)

Het elektronisch patiëntendossier (eGA) is een digitaal systeem dat alle belangrijke gezondheidsinformatie van een patiënt centraal opslaat en toegankelijk maakt. Het biedt talrijke voordelen op het gebied van patiëntveiligheid:

• Functies van het elektronisch patiëntendossier:
  • Centrale toegang tot patiëntgegevens: artsen en verplegend personeel hebben te allen tijde en overal toegang tot belangrijke informatie, zoals diagnoses, medicatieschema’s, allergieën en eerdere behandelingen. Dit vermindert het risico op verkeerde diagnoses en medicatiefouten.
  • Medicatieschema’s: via het eGA kunnen actuele medicatieschema’s worden ingezien en kunnen mogelijke interacties worden gesignaleerd, wat met name belangrijk is bij patiënten die meerdere medicijnen gebruiken.
  • Herinneringsfuncties: Patiënten worden geïnformeerd over aanstaande preventieve onderzoeken, vaccinaties of doktersafspraken, wat de preventie en behandeling van ziekten ten goede komt.
  • Veiligheidswaarschuwingen: Bij contra-indicaties, allergieën of mogelijke medicatiefouten kunnen automatische waarschuwingen worden gegenereerd om het medisch personeel op mogelijke risico’s te wijzen.

Projecten ter verbetering van de patiëntveiligheid

• Actiecoalitie Patiëntveiligheid (APS): De APS zet zich op nationaal niveau in voor de verbetering van de patiëntveiligheid en ontwikkelt richtlijnen, aanbevelingen en opleidingsmateriaal voor medisch personeel. Daarnaast organiseert de APS de jaarlijkse „Duitse Prijs voor Patiëntveiligheid“, waarbij innovatieve projecten worden bekroond.

• „Sicherer OP“ – project voor operatieve veiligheid: Dit project heeft tot doel de veiligheid tijdens operaties te vergroten door gestandaardiseerde checklists en werkprocessen in te voeren. Het „Sicherer OP“-project heeft bijgedragen aan het terugdringen van complicaties tijdens operaties.

• „Samen voor meer veiligheid“: een project dat patiënten, naasten en medisch personeel aanmoedigt om samen te werken en gezamenlijk te zorgen voor meer veiligheid in de gezondheidszorg. Hiertoe behoren voorlichtingsbijeenkomsten, brochures en onlineplatforms die patiënten informeren over hun rechten en mogelijkheden.

Wat kan de individuele patiënt doen?

Patiënten en hun naasten spelen eveneens een belangrijke rol bij de patiëntveiligheid. Hier volgen enkele manieren waarop zij hieraan kunnen bijdragen:

• Actief meewerken: Patiënten dienen actief deel te nemen aan hun behandelingsproces, vragen te stellen en ervoor te zorgen dat zij alle belangrijke informatie over diagnoses, behandelingen en medicijnen begrijpen.
• Een medicatielijst bijhouden: Het is nuttig om een actuele lijst bij te houden van alle medicijnen, inclusief dosering en innametijden, en deze bij elk doktersbezoek mee te nemen.
• Zich voorbereiden op doktersbezoeken: Patiënten dienen zich voor te bereiden op doktersbezoeken door alle belangrijke documenten, vragen en informatie over huidige klachten of eerdere behandelingen mee te nemen.
• Vragen stellen over veiligheid: Patiënten moeten niet aarzelen om medisch personeel te vragen of bijvoorbeeld hun identiteit is gecontroleerd of dat de hygiënemaatregelen worden nageleefd.

Patiëntveiligheid betekent meer dan alleen cijfers en statistieken – het staat voor het vertrouwen dat wij stellen in de handen van onze artsen, verpleegkundigen en het gehele gezondheidszorgsysteem. Het gaat om mensen die op hun meest kwetsbare momenten hopen op de best mogelijke zorg. Elke fout kan een leven voorgoed veranderen, maar elke vooruitgang, elk openhartig gesprek en elke leerzame ontmoeting heeft het potentieel om levens te beschermen.

Als wij de patiëntveiligheid werkelijk willen verbeteren, moeten wij gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen, empathie tonen en een cultuur creëren waarin openheid en vertrouwen centraal staan. Het is een weg die moed en toewijding vereist, maar die ook hoop biedt en de kans om sterker en beter te worden door fouten. Want uiteindelijk gaat het erom dat ieder mens op zijn zwaarste moment erop kan vertrouwen dat hij veilig wordt behandeld – en dat is precies de essentie van menselijkheid in de gezondheidszorg.